Pirincin Taşını Ayıklamak Atasözü mü, Deyim mi? İşin İçinden Çıkalım
Dün mutfakta pirinç ayıklarken bir taş çıktı. Öyle büyük bir taş da değil; pirincin arasında saklanmış, resmen “Beni bulabilecek misin?” diye meydan okuyan küçücük bir arkadaş. O an düşündüm: İnsan hayatında da acaba böyle taşlar mı var? Bir bakıyorsun iş yerinde üç e-posta, iki yanlış anlaşılma, bir eksik dosya derken ortada pilav değil, resmen arkeolojik kazı çalışması var.
Tam o sırada aklıma şu meşhur ifade geldi:
“Ayıkla pirincin taşını!”
Peki bu söz atasözü mü, deyim mi?
Kısa cevabı vereyim: “Pirincin taşını ayıklamak” ve “ayıkla pirincin taşını” kullanımları deyim olarak değerlendirilir. Akademik bir çalışmada da “pirincin taşını ayıklamak” doğrudan deyimler arasında ele alınmış ve “bir işin karışık ve içinden çıkılmaz durumda olduğunu anlatmak” şeklinde açıklanmıştır. Erciyes Üniversitesi Abis Dosyaları
Fakat asıl eğlenceli tarafı, bu deyimin neden deyim olduğu ve günlük hayatta ne kadar isabetli kullanıldığı.
Atasözü ile Deyim Arasındaki Fark Nerede Başlıyor?
Önce temel ayrımı yapalım. Atasözleri genellikle toplumun uzun deneyimlerinden süzülmüş bir yargı, öğüt veya genel kabul bildirir. “Damlaya damlaya göl olur” dediğimizde belirli bir olaydan değil, genel bir hayat dersinden söz ederiz.
Deyimler ise çoğunlukla bir durumu, davranışı veya olayı daha etkili, renkli ve çoğu zaman mecazlı biçimde anlatır.
“Pirincin taşını ayıklamak” tam burada devreye giriyor.
Gerçek anlamıyla düşünürsek gerçekten pirincin içindeki taşları ayıklıyorsunuz. Mecaz anlamda ise karışmış, zorlaşmış, uğraştırıcı bir işi düzeltmeye çalışıyorsunuz. Kaynaklarda da deyim, “karışık bir işi düzeltmeye çalışmak” şeklinde açıklanıyor. deyimlerimiz.com+1
Yani ortada “Şunu yaparsanız hayatınız şöyle olur” şeklinde genel bir öğüt yok.
Daha çok:
“İşler fena karışmış arkadaşlar, şimdi oturup tek tek uğraşacağız.”
anlamı var.
Dolayısıyla atasözü değil, deyim demek daha doğru.
“Ayıkla Pirincin Taşını” Neden Bu Kadar Güçlü Bir İfade?
Bence bu deyimin güzelliği, koca bir problemi küçücük bir mutfak sahnesine dönüştürmesinde.
Bir tabak pirinç düşünün. İlk bakışta her şey normal. Beyaz pirinçler yan yana duruyor. Fakat aralarında birkaç tane taş var.
Şimdi bütün pirinci çöpe atmak istemiyorsunuz.
Taşları da yiyemezsiniz.
Geriye tek seçenek kalıyor:
Tek tek ayıklamak.
Hayattaki bazı problemler de tam olarak böyle.
Bir iş projesinde herkesin emeği vardır ama birkaç hata bütün sistemi bozmuştur. Aile içinde aslında kimsenin tamamen kötü niyetli olmadığı bir tartışma büyümüş, eski meseleler yeni meselelerin içine karışmıştır. Bir arkadaş grubunda birinin söylediği söz yanlış anlaşılmış, sonra üçüncü kişi olaya dahil olmuş, dördüncü kişi eski bir olayı hatırlatmış...
Ve sonunda biri sessizce:
“Ayıkla pirincin taşını.”
der.
Bence deyimin başarısı tam olarak burada.
Problemin çözülemeyeceğini değil, çözümün zahmetli olduğunu anlatıyor.
Bu ikisi arasında ciddi fark var.
Günlük Hayatta “Pirincin Taşını Ayıklamak” Nerelerde Kullanılır?
Bu deyimi yalnızca gerçekten karmaşık olaylarda kullanmak gerekmiyor. Bazen mizah amacıyla da söyleniyor.
Mesela arkadaşınız taşınmaya karar verdi. Üç yıldır biriktirdiği 48 kutu eşya var. Kutuların üzerinde “mutfak”, “kitap”, “çeşitli”, “çok önemli”, “buna dokunma”, “bunu neden sakladığımı bilmiyorum” yazıyor.
Sonra taşınma günü geliyor.
Bir kutudan 2009 model telefon, diğerinden üniversite notları, üçüncüsünden eski sevgilinin verdiği anahtarlık çıkıyor.
İşte:
“Ayıkla pirincin taşını.”
demek için bundan daha uygun bir ortam zor bulunur.
İş hayatında da çok kullanışlıdır.
Örneğin bir ekip yanlış hazırlanmış bir raporu düzeltmeye çalışıyor. Bir çalışan verileri kontrol ediyor, başka biri tarihleri karşılaştırıyor, biri müşteriden bilgi istiyor. Herkes kendi yöntemince problemi çözmeye çalışıyor.
Burada “pirincin taşını ayıklamak” yalnızca işi yapmak değil, karışıklığın içindeki asıl problemi bulmak anlamını da taşıyor.
Bu nedenle deyim günümüzde hâlâ oldukça canlı.
Üstelik edebî metinlerde de kullanıldığı görülüyor. Türk Dil Kurumu'nun yayımladığı Hüseyin Rahmi Gürpınar eserlerinden birinde “pirincin taşını ayıklamak” ifadesinin kullanılması, sözün yalnızca güncel internet diline ait olmadığını da gösteriyor. Türk Dil Kurumu+1
Erkek Çözer, Kadın Dinler Gibi Bir Denklem Kurmak Doğru mu?
Burada forumlarda sıkça yapılan bir genellemeye de dikkat etmek gerekiyor.
“Erkekler hemen çözüm arar, kadınlar ise duyguları konuşur.”
Bu cümleyi kaç kez duyduk?
Bazen gerçek hayatta bazı kişilerde böyle eğilimler görülebilir. Ancak bunu kadınların ve erkeklerin değişmez özelliğiymiş gibi anlatmak hem insan çeşitliliğini küçültür hem de meseleyi gereksiz yere basitleştirir.
Mesela Murat, yazılım geliştiricisi olabilir ve gerçekten “Tamam, önce sorunun kaynağını bulalım” diyerek masaya üç Excel dosyası koyabilir.
Ama aynı ekipte Zeynep de son derece stratejik olabilir:
“Önce taşları sınıflandıralım. Hangileri kritik, hangileri sonradan çözülebilir?”
Öte yandan Mehmet, arkadaşının yaşadığı problemi dinleyip “Bence önce ne hissettiğini anlamak lazım” diyebilir.
Elif ise “Duygular önemli ama şu anda yapılacaklar listesini çıkaralım” diyebilir.
Yani mesele kadın-erkek meselesinden çok kişilik, deneyim, eğitim, kültür ve içinde bulunulan durum meselesidir.
Hatta aynı kişi farklı zamanlarda farklı davranabilir.
Bir gün çözüm odaklı davranır.
Ertesi gün biri ona “Sen olsan ne yapardın?” diye sorunca:
“Şu anda çözüm istemiyorum, sadece beni dinle.”
Dün mutfakta pirinç ayıklarken bir taş çıktı. Öyle büyük bir taş da değil; pirincin arasında saklanmış, resmen “Beni bulabilecek misin?” diye meydan okuyan küçücük bir arkadaş. O an düşündüm: İnsan hayatında da acaba böyle taşlar mı var? Bir bakıyorsun iş yerinde üç e-posta, iki yanlış anlaşılma, bir eksik dosya derken ortada pilav değil, resmen arkeolojik kazı çalışması var.
Tam o sırada aklıma şu meşhur ifade geldi:
“Ayıkla pirincin taşını!”
Peki bu söz atasözü mü, deyim mi?
Kısa cevabı vereyim: “Pirincin taşını ayıklamak” ve “ayıkla pirincin taşını” kullanımları deyim olarak değerlendirilir. Akademik bir çalışmada da “pirincin taşını ayıklamak” doğrudan deyimler arasında ele alınmış ve “bir işin karışık ve içinden çıkılmaz durumda olduğunu anlatmak” şeklinde açıklanmıştır. Erciyes Üniversitesi Abis Dosyaları
Fakat asıl eğlenceli tarafı, bu deyimin neden deyim olduğu ve günlük hayatta ne kadar isabetli kullanıldığı.
Atasözü ile Deyim Arasındaki Fark Nerede Başlıyor?
Önce temel ayrımı yapalım. Atasözleri genellikle toplumun uzun deneyimlerinden süzülmüş bir yargı, öğüt veya genel kabul bildirir. “Damlaya damlaya göl olur” dediğimizde belirli bir olaydan değil, genel bir hayat dersinden söz ederiz.
Deyimler ise çoğunlukla bir durumu, davranışı veya olayı daha etkili, renkli ve çoğu zaman mecazlı biçimde anlatır.
“Pirincin taşını ayıklamak” tam burada devreye giriyor.
Gerçek anlamıyla düşünürsek gerçekten pirincin içindeki taşları ayıklıyorsunuz. Mecaz anlamda ise karışmış, zorlaşmış, uğraştırıcı bir işi düzeltmeye çalışıyorsunuz. Kaynaklarda da deyim, “karışık bir işi düzeltmeye çalışmak” şeklinde açıklanıyor. deyimlerimiz.com+1
Yani ortada “Şunu yaparsanız hayatınız şöyle olur” şeklinde genel bir öğüt yok.
Daha çok:
“İşler fena karışmış arkadaşlar, şimdi oturup tek tek uğraşacağız.”
anlamı var.
Dolayısıyla atasözü değil, deyim demek daha doğru.
“Ayıkla Pirincin Taşını” Neden Bu Kadar Güçlü Bir İfade?
Bence bu deyimin güzelliği, koca bir problemi küçücük bir mutfak sahnesine dönüştürmesinde.
Bir tabak pirinç düşünün. İlk bakışta her şey normal. Beyaz pirinçler yan yana duruyor. Fakat aralarında birkaç tane taş var.
Şimdi bütün pirinci çöpe atmak istemiyorsunuz.
Taşları da yiyemezsiniz.
Geriye tek seçenek kalıyor:
Tek tek ayıklamak.
Hayattaki bazı problemler de tam olarak böyle.
Bir iş projesinde herkesin emeği vardır ama birkaç hata bütün sistemi bozmuştur. Aile içinde aslında kimsenin tamamen kötü niyetli olmadığı bir tartışma büyümüş, eski meseleler yeni meselelerin içine karışmıştır. Bir arkadaş grubunda birinin söylediği söz yanlış anlaşılmış, sonra üçüncü kişi olaya dahil olmuş, dördüncü kişi eski bir olayı hatırlatmış...
Ve sonunda biri sessizce:
“Ayıkla pirincin taşını.”
der.
Bence deyimin başarısı tam olarak burada.
Problemin çözülemeyeceğini değil, çözümün zahmetli olduğunu anlatıyor.
Bu ikisi arasında ciddi fark var.
Günlük Hayatta “Pirincin Taşını Ayıklamak” Nerelerde Kullanılır?
Bu deyimi yalnızca gerçekten karmaşık olaylarda kullanmak gerekmiyor. Bazen mizah amacıyla da söyleniyor.
Mesela arkadaşınız taşınmaya karar verdi. Üç yıldır biriktirdiği 48 kutu eşya var. Kutuların üzerinde “mutfak”, “kitap”, “çeşitli”, “çok önemli”, “buna dokunma”, “bunu neden sakladığımı bilmiyorum” yazıyor.
Sonra taşınma günü geliyor.
Bir kutudan 2009 model telefon, diğerinden üniversite notları, üçüncüsünden eski sevgilinin verdiği anahtarlık çıkıyor.
İşte:
“Ayıkla pirincin taşını.”
demek için bundan daha uygun bir ortam zor bulunur.
İş hayatında da çok kullanışlıdır.
Örneğin bir ekip yanlış hazırlanmış bir raporu düzeltmeye çalışıyor. Bir çalışan verileri kontrol ediyor, başka biri tarihleri karşılaştırıyor, biri müşteriden bilgi istiyor. Herkes kendi yöntemince problemi çözmeye çalışıyor.
Burada “pirincin taşını ayıklamak” yalnızca işi yapmak değil, karışıklığın içindeki asıl problemi bulmak anlamını da taşıyor.
Bu nedenle deyim günümüzde hâlâ oldukça canlı.
Üstelik edebî metinlerde de kullanıldığı görülüyor. Türk Dil Kurumu'nun yayımladığı Hüseyin Rahmi Gürpınar eserlerinden birinde “pirincin taşını ayıklamak” ifadesinin kullanılması, sözün yalnızca güncel internet diline ait olmadığını da gösteriyor. Türk Dil Kurumu+1
Erkek Çözer, Kadın Dinler Gibi Bir Denklem Kurmak Doğru mu?
Burada forumlarda sıkça yapılan bir genellemeye de dikkat etmek gerekiyor.
“Erkekler hemen çözüm arar, kadınlar ise duyguları konuşur.”
Bu cümleyi kaç kez duyduk?
Bazen gerçek hayatta bazı kişilerde böyle eğilimler görülebilir. Ancak bunu kadınların ve erkeklerin değişmez özelliğiymiş gibi anlatmak hem insan çeşitliliğini küçültür hem de meseleyi gereksiz yere basitleştirir.
Mesela Murat, yazılım geliştiricisi olabilir ve gerçekten “Tamam, önce sorunun kaynağını bulalım” diyerek masaya üç Excel dosyası koyabilir.
Ama aynı ekipte Zeynep de son derece stratejik olabilir:
“Önce taşları sınıflandıralım. Hangileri kritik, hangileri sonradan çözülebilir?”
Öte yandan Mehmet, arkadaşının yaşadığı problemi dinleyip “Bence önce ne hissettiğini anlamak lazım” diyebilir.
Elif ise “Duygular önemli ama şu anda yapılacaklar listesini çıkaralım” diyebilir.
Yani mesele kadın-erkek meselesinden çok kişilik, deneyim, eğitim, kültür ve içinde bulunulan durum meselesidir.
Hatta aynı kişi farklı zamanlarda farklı davranabilir.
Bir gün çözüm odaklı davranır.
Ertesi gün biri ona “Sen olsan ne yapardın?” diye sorunca:
“Şu anda çözüm istemiyorum, sadece beni dinle.”